Borsa haram mı, caiz mi? Diyanet ne diyor, katılım endeksi ne işe yarıyor?

"Borsa haram mı?" sorusunun tek kelimelik bir cevabı yoktur — ve konuyu "evet/hayır" diye kesip atan kaynaklar, meselenin can alıcı noktasını atlar. Klasik yaklaşımda belirleyici olan borsanın kendisi değil, alınan payın arkasındaki şirkettir. Çünkü hisse senedi bir kumar fişi değil, bir şirketin ortaklık payıdır; hükmü de o ortaklığın konusuna bağlanır.

Ölçüt ne? Üç soru

① Şirketin ana faaliyeti nedir? Faaliyet konusu dinen sakıncalı bir alansa (örneğin alkol, kumar, faize dayalı finans) ortak olmak da o faaliyete ortak olmak sayılır. ② Şirket nasıl finanse oluyor? Faizli borç ve faiz gelirlerinin şirketin bilançosundaki ağırlığı belirli eşiklerin üzerindeyse bu da değerlendirmeye girer. ③ İşlem nasıl yapılıyor? Kredili işlem, açığa satış gibi yöntemler ayrı bir tartışma konusudur; peşin alınan bir ortaklık payı ile kaldıraçlı bir pozisyon aynı kefeye konmaz.

Bu yüzden çoğu görüşe göre soru şudur: "borsa haram mı?" değil, "hangi şirketin payı, hangi yöntemle?"

Diyanet ne diyor?

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, hisse senedi alım satımını topluca haram saymaz; şirketin faaliyet alanının ve finansman yapısının belirleyici olduğu yönünde görüş bildirir. Faaliyet konusu meşru olan ve faizli işlemleri belirleyici ağırlıkta olmayan şirketlerin paylarına ortak olmanın câiz görüldüğü; buna karşılık ana faaliyeti dinen sakıncalı olan şirketlerin paylarının bundan ayrı değerlendirildiği ifade edilir. Kesin ve kişiselleştirilmiş bir hüküm için Diyanet'in güncel fetva kaynaklarına veya müftülüğe başvurmak gerekir — bu yazı bir fetva değil, yayımlanmış görüşlerin özetidir.

Borsa İstanbul'un kendi "katılım" endeksleri var (çoğu kaynağın atladığı somut olgu)

Bu tartışmanın kurumsal bir karşılığı olduğunu çok az kaynak yazar: Borsa İstanbul, katılım finans ilkelerine göre eleme yapan BIST Katılım endekslerini yayımlar. Bu endeksler; faaliyet konusu, faizli borç oranı ve faiz getirili varlıkların ağırlığı gibi ölçütlerle şirketleri eler ve endeks kapsamını dönemsel olarak günceller. Yani "hangi şirket bu kriterleri geçiyor?" sorusu tamamen kişisel yoruma bırakılmış değildir; borsanın kendi yayımladığı, periyodik olarak revize edilen listeler üzerinden takip edilebilir.

Bu, "borsa haram mı" sorusuna verilebilecek en pratik cevabı da doğurur: hassasiyeti olan yatırımcı için mesele borsadan tamamen uzak durmak değil, hangi kapsamda kaldığını bilmektir.

Sık karıştırılan iki şey

Kumar ile ortaklık aynı şey değildir. Kumarda değer üretilmez, taraflardan biri kaybettiği için diğeri kazanır. Hisse senedinde ise arkada üretim yapan, istihdam sağlayan, kâr eden bir şirket vardır; değer bu faaliyetten doğar. Riskin varlığı tek başına haramlık ölçütü değildir — her ticari faaliyet risk içerir.

Buna karşılık, kısa vadeli fiyat tahminine dayalı, kaldıraçlı ve şirketten tamamen kopuk işlemler için aynı şey söylenemez; bu tür işlemler ayrı bir tartışma başlığıdır ve bu yazının kapsamı dışındadır.

Borsanın işleyişini hiç bilmiyorsanız borsa nedir, nasıl oynanır?; ortaklık payının ne olduğunu görmek için hisse senedi nedir, nasıl alınır?; hangi şirketlerin ana endekslerde yer aldığını görmek için BIST 30 güncel liste yazımıza bakabilirsiniz.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; dinî hüküm (fetva) veya yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Dinî hükümler için Diyanet İşleri Başkanlığı'nın güncel kaynaklarına ya da müftülüğe; yatırım kararları için SPK'ya kayıtlı yetkili kuruluşlara başvurun.